DAĞINIK ZİHİN

        Birçok DEHB’li kişinin tanıdık bulduğu bir deneyim vardır: Yapılması gereken iş günlerce ertelenir. Başlamak zor gelir. Ama teslim tarihi yaklaşınca, baskı yükselince ya da “artık mecbur” hissi oluşunca bir anda hareket başlar. Dışarıdan bakıldığında bu, “stres olmadan çalışamıyor” gibi görünebilir. Bu gözlemde bir gerçek payı vardır, ama açıklaması çoğu zaman yanlış yapılır. Mesele genellikle stresi sevmek ya da krizi tercih etmek değildir. Daha çok beynin görev başlatma, motivasyon ve önceliklendirme sistemlerinin nasıl çalıştığıyla ilgilidir. Neden “önemli olduğunu bilmek” yetmez?        DEHB’de sık görülen zorlanmalardan biri, yürütücü işlevlerdir: bir işe başlamak, adımları sıralamak, dikkati sürdürmek ve gerektiğinde yön değiştirmek. Kişi çoğu zaman ne yapması gerektiğini bilir. Sorun bilgi eksikliği değildir. Sorun, “bunu şimdi başlat” sinyalinin yeterince güçlü hissedilmemesidir. Özellikle görev büyük, belirsiz, sıkıcı ya da duygus...

         Bazı insanlar için eleştiri yalnızca eleştiridir. Birkaç dakika can sıkar ve sonra hayat devam eder. Ancak DEHB yaşayan birçok kişi için aynı durum çok daha yoğun hissedilebilir. Kısa bir mesajın tonu, cevapsız bırakılan bir konuşma, yapılan küçük bir eleştiri ya da dışlanmış gibi hissettiren bir olay günlerce zihinde kalabilir. Bu durum çoğu zaman reddedilme hassasiyeti olarak adlandırılır.       Reddedilme hassasiyeti, kişinin gerçek ya da algılanan eleştirilere, dışlanmaya veya onaylanmamaya karşı normalden daha yoğun duygusal tepki vermesi anlamına gelir. Her DEHB'li birey bunu yaşamaz ancak araştırmalar ve klinik gözlemler, bu deneyimin DEHB topluluğunda oldukça yaygın olduğunu göstermektedir. Burada önemli olan nokta şudur: Kişi yalnızca üzülmez. Bazen yaşadığı duygu fiziksel bir acıya benzeyecek kadar yoğun olabilir. Küçük görünen bir olay, zihinde çok daha büyük bir anlam kazanabilir. Bunun nedenlerinden biri, DEHB'nin yalnızca d...

      DEHB yalnızca dikkat dağınıklığından ibaret değildir. Birçok insan için bu deneyimin en görünmeyen taraflarından biri “maskeleme”dir. Çünkü bazı kişiler yaşadığı zorlukları dışarıya göstermemeyi çok erken yaşlarda öğrenir.      Maskeleme; kişinin yaşadığı dikkat, duygu düzenleme, unutkanlık ya da sosyal zorlanmaları gizlemek için bilinçli ya da bilinçsiz şekilde geliştirdiği uyum davranışlarını ifade eder. Dışarıdan bakıldığında kişi oldukça düzenli, sakin ya da kontrollü görünebilir. Ancak bu görüntünün arkasında sürekli çalışan bir telafi sistemi olabilir. Bazı insanlar hiçbir şeyi unutmamak için aşırı not alır. Bazıları geç kalmamak için sürekli alarm kurar. Bazıları konuşmalarda dikkati dağılmasın diye bütün enerjisini karşı tarafı takip etmeye harcar. Dışarıdan “başarıyla idare ediyor” gibi görünen bu durum, içeride ciddi bir zihinsel yük yaratabilir.Çünkü maskeleme yalnızca davranışı değiştirmek değildir. Aynı zamanda sürekli kendini kontrol etm...

          DEHB denince insanların aklına genellikle tek bir şey gelir: odaklanamamak. Ancak DEHB yaşayan birçok kişinin anlattığı deneyim, yalnızca “dikkatin dağılması” değildir. Hatta bazen sorun dikkat eksikliği değil; dikkati başlatmak, yönlendirmek, sürdürmek ve gerektiğinde başka bir şeye geçirmekle ilgilidir.  Bu ayrım küçük görünse de deneyimi anlamak açısından oldukça önemlidir. Çünkü DEHB’de zihin çoğu zaman boş değildir. Tam tersine, bazen aynı anda çok fazla şey işlemeye çalışıyor olabilir.        Dışarıdan bakıldığında kişi masanın başında oturuyor, telefona bakıyor ya da işe başlamıyor gibi görünebilir. Ama içeride başka bir şey yaşanıyor olabilir. Yapılması gereken görev, günün planı, başka düşünceler, geçmiş bir konuşma, açlık hissi, odadaki ses, bir fikir, bir endişe… Zihin aynı anda birçok sinyali işlemeye çalışabilir. Bu yüzden odak problemi bazen dikkatin yokluğu değil, dikkatin dağılmış halde bulunması gibi hissedile...

          Son yıllarda daha sık duyulan kavramlardan biri de AuDHD . İlk kez duyan biri için yeni bir tanı gibi gelebilir, ancak AuDHD aslında resmi bir tanı adı değildir. Bu terim, otizm özellikleri ile DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) özelliklerinin aynı kişide birlikte görülmesini anlatmak için kullanılan bir ifade olarak ortaya çıkmıştır.        Uzun yıllar boyunca bu iki profil birbirine zıt yapılar gibi değerlendirildi. Birinin varlığının diğerini dışladığı düşünülüyordu. Ancak günümüzde bazı insanların her iki profile ait özellikleri birlikte yaşayabildiği daha fazla kabul görüyor. Bu nedenle AuDHD, tek bir durumdan çok iki farklı işleyiş biçiminin aynı sistem içinde bulunması gibi düşünülebilir. Bu deneyim dışarıdan bakıldığında bazen çelişkili görünebilir. Bir yan düzen, tekrar ve öngörülebilirlik isteyebilirken; diğer yan yenilik, hareket ve değişim arayabilir. Bir gün plan yapmak rahatlatıcı gelirken, ertesi gün ...

      Son yıllarda DEHB hakkında konuşulma biçimi değişti. Sosyal medyada, kısa videolarda ve günlük dilde bu kavram çok daha görünür hale geldi. Bir şey unutmak, sıkılmak, dikkatin dağılması ya da üretken olamamak artık bazen doğrudan “DEHB” ile açıklanıyor. Bu görünürlük önemli çünkü uzun yıllar boyunca birçok insan yaşadığı deneyimi isimlendiremedi. Özellikle yetişkinlikte dikkat farklılıkları yaşayan kişiler için bu konuşmalar bir farkındalık alanı oluşturdu. Ama görünürlüğün artmasıyla birlikte başka bir şey de ortaya çıktı: DEHB’nin günlük insan deneyimleriyle tamamen aynı şeymiş gibi anlatılması. Ve burada önemli bir ayrım oluşuyor.       Çünkü herkes dikkatini kaybedebilir. Herkes erteleyebilir. Herkes bazen dağınık olabilir. Herkes bir konuşma sırasında başka şeyler düşünebilir. Ama gerçek DEHB, bunların daha sık yaşanması değildir. Gerçek DEHB çoğu zaman bir yoğunluk, süreklilik ve işlevsellik meselesidir.       Moda olan anlatıda D...